Osobą prowadzącą była Wicedyrektor Departamentu pani Magdalena Świdnicka-Wołyńska, która przedstawiła główne cele programu. Reprezentanci organizacji mieli również szanse na zadawanie pytań na bieżąco.Jednakże wyjaśnień nie było dużo, bo i pytania z sali nie były nadmiernie zadawane. Większość z nich dotyczyła kwestii rozliczeń finansowych i z tego, co można było usłyszeć od przedstawicieli grantodawcy, istnieje w tej mierze bardzo elastyczna polityka pozwalająca organizacjom starającym się o grant na dużą dowolność. Oczywiście wszystko w granicach zasad konkursu, prawa oraz zwykłej ludzkiej przyzwoitości. Pod względem profesjonalizmu w przeprowadzeniu konkursu i rozumieniu potrzeb organizacji pozarządowych, gospodarzom spotkania nie można było nic zarzucić – a nawet należy pochwalić za znajomość rzeczywistości NGO-sów.

Niestety z innych wypowiedzi wynikało, że ze znajomością rzeczywistości i sensu działań strażniczych jest już gorzej. Po pierwsze organizacje, które starają się o grant, muszą działać formalnie od co najmniej 24 miesięcy. Zrozumiałe jest, że istnieje zagrożenie powstawania organizacji „pod konkurs”, ale dwie rzeczy w tym wypadku wydają się niepokojące. Działalność strażnicza jest dość specyficzna i prowadzona dość często bez potrzeby jej formalizowania. Można prowadzić ją indywidualnie, albo w grupach nieformalnych – co wynika z faktu, że watchdogi z zasady nie pozyskują funduszy od instytucji, które mają zamiar monitorować. Przy tej okazji pojawiło się trafne pytanie z sali, a co z doświadczeniem pracowników młodszych organizacji? Tutaj niestety nie ma wyjątków - nawet jeżeli w organizacji istniejącej od 13 miesięcy pracują osoby prowadzące społeczny nadzór nad administracją od 10 lat. W rezultacie z forlamlnego punktu widzenia nikomu z oceniających wnioski nie będzie przeszkadzało to, że np. organizacja z 3 letnim doświadczeniem w organizowaniu obchodów międzynarodowego dnia dziecka zajmie się działalnością, z którą do tej pory nie miała nic wspólnego, czyli ze strażnictwem.

Na uwagę zasługuje jednak fakt, że wnioskodawca, który realizował już projekty dotyczące społecznego nadzoru nad administracją publiczną, otrzyma dodatkowe 5 punktów. Należy brać za dobrą monetę deklarację pani Świdnickiej-Wołyńskiej, że to doświadczenie nie musi się ograniczać do monitoringu, ale uwzględnione zostaną również inne aspekty prowadzenia działań strażniczych, takie jak np. rzecznictwo. Pozostaje mieć nadzieję, że asesorzy będą o tym pamiętać, bo ostatecznie to od ich wiedzy i praktyki zależy, czy owo "doświadczenie" będzie odpowiednio zidentyfikowane. Na przyszłość, jeżeli konkurs ten będzie kontynuowany, proponujemy żeby zwracać większą uwagę na doświadczenie osób biorących udział w realizacji projektów strażniczych - a nie tylko na długość istnienia danej organizacji.

Po drugie, wątpliwości budzi określenie na potrzeby konkursu sześciu obszarów tematycznych, w których działanie nagradzane jest dodatkowymi 5 punktami. Wygląda to trochę tak, jakby władza wyznaczała, w jakich polach należy ją kontrolować, a w jakich trochę mniej. Skoro można dostać dodatkowe 5 punktów za realizowanie nadzoru nad działaniami administracji w zakresie:
a)    ochrony środowiska,
b)    ochrony zdrowia,
c)    edukacji i szkolnictwa wyższego,
d)    wymiaru sprawiedliwości,
e)    swobody działalności gospodarczej,
f)    zatrudnienia i integracji społecznej,
to co na przykład z dostępem do informacji publicznej w jednostkach samorządu terytorialnego? Czy jeżeli sprawdzamy, czy władza jest przejrzysta z zasady albo czy jej działania w zakresie praw cudzoziemców są poprawne, to nie zasługujemy na dodatkowe 5 punktów?

Według wyjaśnień przedstawicieli Ministerstwa, określenie tych obszarów jest obowiązkowe i wynika z Rozporządzenia (WE) nr 1081/2006  Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego i uchylającego rozporządzenia (WE) nr 1784/1999. Wydaje się, że może chodzić o art. 3 ust. 2 pkt b., czyli „wzmacnianie zdolności instytucjonalnej i skuteczności administracji publicznej oraz służb publicznych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym oraz, w stosownym przypadku, partnerów społecznych i organizacji pozarządowych, w celu przeprowadzenia reform, lepszych uregulowań prawnych i dobrego zarządzania, zwłaszcza w dziedzinie gospodarki, zatrudnienia, edukacji, spraw społecznych, środowiska i sądownictwa[…]”.

Jednak rodzi się zatem pytanie skąd w zasadach konkursu wzięła się „ochrona zdrowia”, nie wymieniona w rozporządzeniu? I dlaczego gospodarka została zawężona do „swobody działalności gospodarczej”? Nie znamy odpowiedzi na te pytania, ale zgodnie z wyjaśnieniami - tak musi być i tyle...

I znowu należy mieć nadzieję, że asesorzy będą owe obszary traktować wystarczająco szeroko, tak by niektórzy strażnicy nie odnieśli wrażenia, że ich działalność na rzecz poprawy innych aspektów działalności administracji publicznej jest gorzej oceniania tylko ze względu na niejasne kryteria.

Po trzecie wreszcie – i to chyba największy nasz zarzut - w konsternację wprawiło przedstawicieli Ministerstwa pytanie o możliwość uwzględnienia w budżecie pieniędzy na finansowanie działań prawnych, takich jak na przykład koszty składania skarg na bezczynność (art. 37 Kpa). Co gorsze, przeciwko kwalifikacji takich kosztów, wystąpili nawet przedstawiciele niektórych organizacji, którzy poddali w wątpliwość istnienie problemu braku udostępniania informacji publicznych ( w takim przypadku stosuje się właśnie skargę na bezczynność), twierdząc, że może „urzędnicy kogoś źle odbierają”. Jednak my stoimy na straży przekonania, że to nie od subiektywnej oceny urzędnika powinno zależeć, czy stosuje się przepisy prawa czy też nie, tylko w pierwszej mierze od konstytucyjnej równości wobec prawa. Warto przypomnieć, że działania prawne, a do nich zaliczają się m.in. skargi, wnioski czy litygacja strategiczna, stanowią podstawowe metody wprowadzenia zmiany w toku działań strażniczych – stanowią na przykład główną formę działań najstarszej polskiej organizacji strażniczej - Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.

Otrzymaliśmy odpowiedź, że w tej powyższej kwestii musi wypowiedzieć się jednostka zarządzająca, czyli w tym przypadku Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, ale nie powinniśmy liczyć na odpowiedź przed terminem składania wniosku. Poradzono nam w związku z tym, żeby wpisać koszty skargki na bezczynność do budżetu projektu, a potem się zobaczy... I znowu czekamy w napięciu, ponownie oddając nasz strażniczy los w ręce asesorów i urzędników z MRR.

Mimo powyższych krytycznych uwag należy jednak bez watpienia docenić pracowników Ministerstwa za doświadczenie w przeprowadzaniu konkursów i dobre chęci wyjaśnienia spraw wątpliwych i kontrowersyjnych. Problemy, które wymieniłem i które -jak się wydaje – nie wynikają ze złej woli Departamentu Wdrażania EFS, a wskazują raczej na problemy w relacjach między różnymi departamentami resortu pracy i nienajlepszym rozeznaniem tematu działań strażniczych przez administrację i (sic!) potencjalnych wnioskodawców.

Rekomendacje na przyszłość to przeprowadzanie - przed ogłoszeniem konkursu i zakresu premiowanych we wniosku działań - szerokich konsultacji, nie tylko z Komitetami Monitorującymi i Radą Działalności Pożytku Publicznego, ale z organizacjami i osobami, które mają doświadczenie w prowadzeniu społecznego nadzoru nad administracją i uwzględnianie ich merytorycznych uwag. A jeżeli któreś z tych uwag nie mogą zostać przyjęte, to należy bezwględnie i konkretnie ten fakt uzasadnić. Mnie osobiście nakaz określenia obszarów wyrażony w rozporządzeniu o EFS nie przekonał, szczególnie, że dość znacznie różni się od tych przedstawionych w dokumentach konkursu.

• Swoje uwagi po spotkaniu w MPiPS przedstawił Krzysztof Izdebski.